Dünyanın Karanlık Yüzü

Allah Kur’an’da insanın sorumluluğunu ve bu sorumluluk karşısında ne denli gaflette olduğunu temsili bir anlatımla ortaya koyuyor. Ahzâb Suresi‘nin 72. Ayeti, başka pek çok ayette olduğu gibi işitenin aklına çakılabilir, mıh gibi:

Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (sorumluluğundan) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o çok zalim, çok cahildir.”

İNSAMER‘in 2020 yıllığını karıştırınca bu ayet geldi aklıma. Bir yandan merhamet kesilebilen insanın öte yandan taş gibi cehalet kesilmesi, hatta zulüm olup dolu gibi yağması gerçekten hayrete şayandır.

Gelin, paylaşarak ve yardımlaşarak herkese yetecek refah ve huzuru kolayca bulabileceğimiz bu dünyayı, kapıldığımız hırs ve içine yuvarlandığımız açgözlülükle ne hale getirildiğimizi görelim. İnsanın ihtiyaçlarının sınırlı, ihtiraslarınınsa sınırsız olduğunu hatırlayarak…

Dünya nüfusunun yüzde 40’ı su kıtlığından etkileniyor. Yaklaşık 50 ülke su kıtlığı yaşıyor.

Dünya genelinde sağlık harcamaları 7.7 trilyon doların üzerinde. Bu harcamaların %77’si gelişmiş ülkelere ait. Avrupa’da 293 hastaya bir doktor düşüyor. Doktor başına düşen hasta sayısı Ortadoğu’da 989, Afrika’da ise 3.324.

Dünyada üretilen petrolün üçte birini tek başlarına ABD ve Çin kullanıyor.

Dünyanın en büyük 10 bankasının toplam aktifleri 28.8 trilyon dolar. Listenin ilk dört sırasını Çinli kamu bankaları işgal ediyor. En büyük 10 banka 180 ülkenin gelirine denk!

Gıda endüstrisini çokuluslu kapitalist şirketler kontrol ediyor. Sektörün en büyük 10 şirketinin yıllık geliri 450 milyar doların üzerinde.

Dünyadaki obez sayısı 1975’te 105 milyonken günümüzde 700 milyona ulaşmış durumda. Aşırı kilolular da eklendiğinde bu sayı 2 milyarı aşıyor. Milyarlarca insan sağlık sektörü için milyarlarca dolar harcayarak zayıflamaya çalışırken 1.3 milyar insan çok boyutlu yoksulluk içinde yaşıyor.

Dünyada yaklaşık 152 milyon çocuk işçi var. Çocuk işçilerin yaklaşık yarısı 5-11 yaş aralığında ve tehlikeli işlerde çalışıyorlar. 73 milyonu Afrika’da, 61 milyonu Asya-pasifik’te yaşıyor. Çocuklar, çoğu küresel firma tarafından ucuz işgücü olarak kullanılıyor. Özellikle Kamboçya ve Bangladeş bu alanda öne çıkıyor.

İlaç endüstrisi mevcut büyüklüğü ile dünyanın en büyük üçüncü sektörü konumunda. ABD’nin yıllık ilaç harcaması 485 milyar dolar. Türkiye 8 milyar dolarlık ilaç harcamasıyla listenin 17. sırasında yer alıyor. Aynı zamanda dünyanın en hızlı büyüyen ilaç pazarlarından biri. Türkiye’de ilaç pazarı son sekiz yılda ortalama yüzde 11.4 büyüme sağladı.

İşgal, iç savaş ve yoksulluğun kol gezdiği ülkelerde “yasadışı organ ticareti” ne yazık ki büyüyen bir “sektör”. Yaklaşık 2 milyar dolarlık bir hacme sahip bir bu yasadışı ticarette alıcılar bir organ için 30 ila 150 bin dolar arası ücret öderken organları alınan mağdurlara yalnızca bin dolar veriliyor.

İlginç olduğu kadar da ürpertici bir bilgi de intihara ilişkin. Her yıl intihar sebebiyle yaklaşık 800 bin insan hayatını kaybediyor. Bu sayı, cinayet sebebiyle hayatını kaybedenlerin iki katı. İntihar sebebiyle ölenlerden 20 kat fazlasının intihar teşebbüsünde bulunduğu tahmin ediliyor. Örneğin Güney Kore, toplam ölüm içinde %5 intihar oranı ile zirvede yer alıyor. Bu oran Japonya’da %2.1, Rusya %2.4, ABD’de %1.7, Türkiye’de ise % 0.7.

İnsanlığın en karanlık yüzü kendini savaşlarla birlikte kürtaj vakalarında gösteriyor desek, abartmış olmayız sanırım. Tıbbi zaruret hali (istisna) bir yana, ceninin hayatına (“keyfiyet” sonucu) son verme işlemine cinayet denir. Dünyada her yıl 60 milyona yakın kürtaj vakası gerçekleşiyor ve her dört gebelikten biri kürtajla sonlandırılıyor! Günümüzde 70’den fazla ülkede kürtaj serbest.

İnsan denen canlının ne denli cahil ve zalim olduğunun bariz göstergelerinden bir diğerini küresel askeri harcamalar oluşturuyor. İnsanlık birbirini katletmek için harcadığı mesai ve para refah ve mutluluğu değil 7 milyar, 14 milyara yayabilirdi. Dünya çapındaki askeri harcamalar bir önceki yıla oranla %2.6 oranında artarak 1.8 trilyon dolara yükselmiş.

Dünyanın karanlık yüzünde insanın alçaldıkça alçaldığını görüyoruz. Bunun faturası ise öncelikle doğaya ve hayvanlara kesiliyor ne acı ki. Dünyada her yıl 50 milyondan fazla hayvan kozmetik, tekstil, ilaç ve eğlence endüstrisinin acımasız yöntemleriyle katlediliyor.

Dünyanın karanlık yüzünde kapitalizm, “yeni” sömürgecilik faaliyetleri ve savaş belasının sonucu olarak doğan mültecilik gerçeği ile karşı karşıyayız.

Bu dünyada cenneti aramanın yanlış olduğunun farkındayız. Ne var ki insanlarla, hayvanlarla ve doğayla kurduğumuz ilişkide Adil olmayı bize emreden bir Rabbe iman ediyoruz.

Öyleyse bu tablo ne?

*Kapak Fotoğrafı: Nilüfer Demir

-Büyük Medeniyetimizde karaya vuran insanlığımız!

“Paylaştıkça İyileşir Yaralarımız”

Ayşenur Narboğa iki çocuk annesi, yazar, editör ve lise öğretmeni. Kendisiyle çalışmaları ve yeni yayınlanan ilk kitabı üzerine kısa bir röportaj gerçekleştirdik.

Çocuk Şehri adlı dergi ve internet sitesiyle yıllardır Çocuk ve Gençlik Edebiyatı üzerine okuyor, yazıyor ve yayınlar yapıyorsunuz. Edebiyata, bilhassa çocuk ve gençlik alanına ilginiz nasıl başladı?

Çocuk edebiyatı okumalarına anne olunca başladım diyebilirim. Öncesinde teorik okumalara çok ağırlık veren bir tercihim vardı. Kurgu dışı eserler, akademik ve teorik metinler daha çok ilgimi çekerdi. Roman, hikaye vs. pek okumazdım. Anne olduktan sonra ‘çocuklar acaba ne okuyor’ diyerek birkaç kitap inceledim. Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın ‘Balina ile Mandalina’ şiir kitabına hayran kalmıştım. Benim cilt cilt okuduğum kitaplardaki dünyayı küçücük mısralarda özetliyor gibiydi. Sonra diğer kitaplar geldi.. İyi kitaplarla karşılaşmış olmak beni çocuk edebiyatı ve sosyolojisi konusunda şevklendirmiş oldu.

İlk kitabınız Tukanya geçen ay İnsan Yayınları etiketiyle okura ulaştı. İlk kitaplar zor çıkar öte yandan büyük bir sevinç bağışlar. Nasıl bir süreçti sizinki?

Yayına hazırladığım Minik Kanatlar Dergisi’nde tefrika olarak yazıyordum Tukanya’yı. Daha sonra kitaba dönüştürme teklifi geldi. Ben tereddüt ettim açıkçası. Bir çocuk kitabı yazmak büyük mesele benim için. Buna cesaret ediyor olmak da öyle. Korkumu yendim, gerekli düzenlemelerin ardından Tukanya yayımlandı. Sevinçle birlikte bu tereddüt de içimdedir hâlâ.

Tukanya, dayanışma ve direnme üzerine bir hikaye. Yazarlığa bu temalardan başlamanızın özel bir anlamı olmalı diye düşündüm kitabı bitirdiğimde.

İçinde yaşadığım dönemi pek çok açıdan yaşaması zor olarak değerlendiriyorum ama bu hep böyleydi. Tarihin her döneminde insanlar büyük sınavlardan geçtiler. Bu sınavlardan dayanışmaya inanan ve cesaret gösterebilenler alnının akıyla geçti. Bu bakımdan siyasal, sosyal ve ekonomik zorluklar benim açımdan sadece dayanışma ile aşılabilir. Bu kişisel sorunlarımız için de böyledir. Paylaştıkça, destek buldukça iyileşir yaralarımız.

Türkiye’de çocuk edebiyatının yıldızının son 10 yılda parladığı çok yazıldı çizildi. Sahiden böyle bir durum var mı?

Türkiye’de de dünyada da bir küresel edebiyat hegemonyası var ve kültürel sermaye edebî zevklerimizi de yönetmek istiyor diye düşünüyorum. Yoksa birbirinin aynısı bunca kitabı nasıl açıklayabiliriz? Öte yandan postmodernizmin etkisiyle edebiyattaki temsil gücünü ve çeşitliliğini de yadsıyamam. Bizdeki çocuk edebiyatının gelişim göstermesi bence hâlâ çeviri eserlerin etkisiyle alakalı. Çoğunluğu Batılı dillerden yapılan çeviri eserler oldukça fazla. Türkiye’deki yayıncılığın zorlu şartları da yayıncıları tercüme eser yayımlamaya itiyor. TEDA, Fellowship gibi kuruluşlar sayesinde Türkiye’nin dışa açılımda önceki senelere göre çok daha iyi olduğu da bir gerçektir. Bu göstergelere bakınca yıldızın parladığı gibi bir düşünce akla gelebilir ama sanıyorum bu işin ticari yönü. Bir ülkenin edebiyatının gücü yerli eserlerle ölçülür. Yerli edebiyatta ne kadar başarılıyız sorusu bize gerçek değerlendirmeyi verir. Bir de çocuk edebiyatında artık temel yasa tasarımdır, tasarımı zayıf olan bir metin ağzıyla kuş tutsa kendini gösteremez. Ve tasarım da ciddi bir maliyet yayıncı için. Burada iş okura düşüyor. Yani bir çocuğun resimsiz de olsa bir kitabı okumaya “layık” bulması gerekiyor. İmajın söze üstün olduğu bu çağda resimsiz kitap okumak soylu bir eylemdir.

Okul çağına yaklaşmış bir oğlunuz var ve yazdıklarınızdan, onu okula gönderirseniz “yazık etmiş” olacağınızı düşündüğünüz anlaşılıyor. Bu konuda kararınız ve gerekçeleriniz neler?

Bu çok kapsamlı bir konu, kısaca özetlemem gerekirse şunları söyleyebilirim. Kurumsal eğitimin her türlüsü eleştirilmelidir bana göre ama özellikle modern okulların icadı tam bir insan imal etme fikridir. Endüstri Çağı’nın disiplin toplumunun en büyük halkasını oluşturan okullar artık neoliberalizmin devraldığı bir kaledir. Tektip ve zorunlu olan hiçbir şey insana iyi gelemez. Bunda modern bilimi eleştirmemin de payı var. İmgelemi, sezgiyi, belleği, tefekkürü örseleyen pedagojik otorite insana kendini bilmesi için alan tanıyor mu? Şu an çok yaygın olan yaratıcılık, hayal gücü, inovasyon ve tasarım gibi güya çocuğun farklılıklarını besleyen doneler yeni makbul vatandaşta aranan özellikler değil midir? Yani hayal et, üret, icat et ama sistem için. Çünkü bu çağ artık inovasyondan besleniyor. Küresel rekabette yeni güç bu. Rekabet demişken okullar öteki ile olan ilişkiyi rekabet üzerinden kuruyor. Bu durumda ideal bir öteki tanımı sağlanabilir mi? Öteki ile kurulamayan sağlıklı ilişki şiddetin en büyük nedenidir. Tüm bunlara bakınca ben çocuğumun endoktrine edilmesine razı değilim. Okul kadar medya da istenilen toplumu imal etmede aktif görevdedir. Bu yüzden medyayı da tehlikeli buluyorum. Çocuğumun izlediği bir çizgi film de pek ala onu ulus-devlet çizgisinde düşünmeye zorlayabilir. Kısaca bu kendi varoluşunuzu korumakla ilgili bir konu. Devletin tüm ideolojik aygıtlarına karşı bir kendilik çabası. Buna yemek yeme ritüelini bile katabilirsiniz.

*Ayşenur Narboğaİlahiyat ve sosyoloji okumalarını anne olunca çocuk edebiyatıyla taçlandırdı. Edebiyatın estetik olduğu kadar sosyolojik yönüyle de ilgileniyor. Yetişkinler için çıkardığı Çocuk Şehri Dergisi artık yayımlanmasa da internet sitesi olarak içerik üretmeye devam ediyor. Üniversite sempozyumlarındaki bildirilerinden ziyade burada çocukluğa dair yazılar yazmanın daha iyi geldiğini düşünüyor. Lise öğretmeni ve iki çocuk annesidir.